اگر عبارت‌هایی مانند «ارتز چیست؟»، «اورتز چیست؟»، «پروتز چیست؟» یا «تفاوت ارتز و پروتز چیست؟» را جستجو کرده‌اید، احتمالاً می‌خواهید بدانید این دو وسیله چه تفاوتی با یکدیگر دارند و هرکدام چه کاربردی دارند.

به زبان ساده، ارتز (Orthosis) وسیله‌ای است که معمولاً برای حمایت، کنترل، اصلاح یا محدود کردن حرکت یک بخش از بدن استفاده می‌شود؛ در حالی که پروتز (Prosthesis) وسیله‌ای مصنوعی است که برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام ازدست‌رفته یا فاقد عملکرد کافی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بنابراین اگر بخواهیم در یک جمله به سؤال «فرق ارتز و پروتز چیست؟» پاسخ دهیم:

ارتز از یک اندام موجود حمایت می‌کند یا عملکرد و حرکت آن را کنترل می‌کند؛ اما پروتز برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندامی که وجود ندارد یا عملکرد خود را از دست داده است، طراحی می‌شود.

این دو حوزه در علم توانبخشی با یکدیگر ارتباط نزدیکی دارند و انتخاب، طراحی و استفاده از آن‌ها می‌تواند به ارزیابی تخصصی نیاز داشته باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز خدمات ارتز و پروتز را بخشی از خدمات سلامت و توانبخشی معرفی می‌کند.

ارتز چیست؟ اورتز یعنی چه؟

ارتز (Orthosis) یک وسیله خارجی است که برای حمایت یا تأثیرگذاری بر عملکرد و وضعیت یک بخش از بدن طراحی می‌شود.

در جستجوهای فارسی ممکن است شکل‌هایی مانند «اورتز»، «اروتز»، «اوروتز»، «آروتز» و «ارتوز» را نیز ببینید. شکل تخصصی و رایج این واژه در فارسی «ارتز» است.

ارتز می‌تواند برای بخش‌های مختلف بدن از جمله:

• دست و انگشتان
• مچ دست
• آرنج
• شانه
• ستون فقرات و تنه
• لگن
• زانو
• مچ پا
• پا و انگشتان پا

استفاده شود.

هدف ارتز همیشه ثابت نیست. بسته به شرایط فرد، ممکن است برای حمایت از مفصل، کنترل حرکت، محدود کردن یک حرکت خاص، کمک به حفظ وضعیت مناسب اندام، محافظت از بافت یا کمک به عملکرد بهتر استفاده شود.

برای مثال، برخی ارتزهای مچ پا و پا می‌توانند برای حمایت از اندام تحتانی و کنترل وضعیت پا هنگام ایستادن یا راه رفتن طراحی شوند. همچنین ارتزهای دست و مچ ممکن است برای حمایت یا کنترل حرکت این نواحی مورد استفاده قرار گیرند.

WHO نیز ارتزها را در کنار پروتزها به‌عنوان محصولات کمکی مهم معرفی می‌کند که می‌توانند به حفظ یا بهبود عملکرد و استقلال فرد کمک کنند.

آیا ارتز فقط برای مشکلات شدید استفاده می‌شود؟

خیر. استفاده از ارتز به نوع مشکل و هدف درمانی یا عملکردی بستگی دارد و شدت مشکل به‌تنهایی تعیین‌کننده نیاز به ارتز نیست.

برای مثال، بعضی ارتزها برای حمایت از یک مفصل، کنترل یک حرکت خاص یا کاهش فشار روی یک ناحیه طراحی می‌شوند. بنابراین نمی‌توان گفت هر فردی که ارتز استفاده می‌کند الزاماً دچار یک آسیب شدید است.

همچنین انتخاب نوع ارتز باید بر اساس شرایط فرد و ارزیابی تخصصی انجام شود؛ زیرا یک وسیله یکسان ممکن است برای دو فرد مختلف کاربرد یا نتیجه یکسانی نداشته باشد. منابع تخصصی نیز بر تناسب ارتز با نیاز و آناتومی فرد تأکید دارند.

اهداف استفاده از ارتز چیست؟

ارتزها بسته به نوع و محل استفاده می‌توانند اهداف مختلفی داشته باشند. از جمله:

• حمایت از مفصل یا بخش ضعیف بدن
• کنترل یا محدود کردن برخی حرکات
• کمک به قرارگیری مناسب اندام
• محافظت از یک ناحیه آسیب‌پذیر
• کمک به کنترل برخی حرکات غیرطبیعی
• کاهش فشار واردشده به برخی قسمت‌های بدن
• کمک به حفظ عملکرد بهتر اندام
• کمک به پیشگیری یا کنترل برخی تغییر شکل‌ها
• کمک به انجام فعالیت‌های روزمره در برخی افراد

با این حال، ارتز یک وسیله عمومی و یکسان برای همه افراد نیست و هدف استفاده از آن باید بر اساس شرایط فرد مشخص شود.

انواع ارتز چیست؟

ارتزها را می‌توان بر اساس معیارهای مختلفی مانند محل استفاده، عملکرد، طراحی و مواد سازنده دسته‌بندی کرد.

از نظر میزان انعطاف‌پذیری، می‌توان به شکل ساده سه گروه زیر را در نظر گرفت:

۱. ارتزهای نرم

این ارتزها از مواد انعطاف‌پذیر ساخته می‌شوند و معمولاً نسبت به ارتزهای سخت، محدودیت حرکتی کمتری ایجاد می‌کنند.

برخی انواع زانوبندها و ساپورت‌های پارچه‌ای در این گروه قرار می‌گیرند.

۲. ارتزهای سخت

ارتزهای سخت ساختار مقاوم‌تری دارند و می‌توانند برای کنترل یا محدود کردن حرکت یک مفصل طراحی شوند.

میزان محدودیت حرکتی این وسایل به طراحی و هدف استفاده از آن‌ها بستگی دارد.

۳. ارتزهای نیمه‌سخت

این گروه بین ارتزهای نرم و سخت قرار می‌گیرد و می‌تواند در عین ایجاد حمایت، امکان مقدار مشخصی از حرکت را حفظ کند.

برای مثال، برخی ارتزهای مفصل‌دار زانو به‌گونه‌ای طراحی می‌شوند که بعضی حرکات زانو را کنترل کنند و در عین حال امکان حرکت در محدوده مشخصی را باقی بگذارند.

نکته مهم: دسته‌بندی ارتزها فقط به نرم، نیمه‌سخت و سخت محدود نمی‌شود و در منابع تخصصی، ارتزها بر اساس ناحیه بدن و عملکرد نیز دسته‌بندی می‌شوند.

پروتز چیست؟

پروتز (Prosthesis) وسیله‌ای مصنوعی است که برای جایگزینی تمام یا بخشی از یک اندام ازدست‌رفته یا فاقد عملکرد کافی طراحی می‌شود.

برای مثال، پس از قطع عضو، ممکن است از پروتز اندام تحتانی یا فوقانی برای جایگزینی بخش ازدست‌رفته استفاده شود.

پروتزها می‌توانند از نظر طراحی، ساختار و هدف استفاده با یکدیگر تفاوت زیادی داشته باشند. برخی بیشتر با هدف ظاهری طراحی می‌شوند و برخی دیگر برای کمک به انجام عملکردهای مشخص مورد استفاده قرار می‌گیرند.

WHO نیز پروتزها را در کنار ارتزها در حوزه خدمات تخصصی پروتز و ارتز قرار می‌دهد و تأکید می‌کند که فرایند ارائه این خدمات می‌تواند شامل ارزیابی فرد، طراحی، ساخت، فیت و تحویل وسیله باشد.

انواع پروتز

پروتزها را می‌توان از جنبه‌های مختلف دسته‌بندی کرد. یکی از تقسیم‌بندی‌های کلی، توجه به محل قرارگیری آن‌هاست.

پروتزهای خارجی

این پروتزها در خارج از بدن قرار می‌گیرند و می‌توانند برای جایگزینی بخشی از اندام ازدست‌رفته استفاده شوند.

از جمله:

• پروتز اندام تحتانی
• پروتز اندام فوقانی
• پروتز دست
• پروتز پا

نوع پروتز به محل قطع عضو، وضعیت باقیمانده اندام، نیازهای عملکردی فرد و عوامل دیگر بستگی دارد.

پروتزهای داخلی

برخی وسایل مصنوعی نیز از طریق اقدامات پزشکی و جراحی در داخل بدن قرار می‌گیرند. بنابراین واژه «پروتز» فقط به اندام مصنوعی خارجی محدود نیست.

با این حال، در بحث توانبخشی و خدمات پروتز و ارتز، منظور از پروتز اندام معمولاً وسیله‌ای است که برای جایگزینی بخشی از اندام ازدست‌رفته استفاده می‌شود.

تفاوت ارتز و پروتز چیست؟

حالا که با تعریف هر دو وسیله آشنا شدیم، پاسخ به مهم‌ترین سوال این مقاله یعنی «تفاوت ارتز و پروتز چیست؟» ساده‌تر است.

مهم‌ترین تفاوت این است که:

ارتز برای حمایت، کنترل یا اصلاح عملکرد یک اندام موجود استفاده می‌شود؛ اما پروتز برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندامی که ازدست‌رفته یا وجود ندارد طراحی می‌شود.

پس اگر کاربر بپرسد «ارتز و پروتز چیست؟» می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

ارتز به اندام موجود کمک می‌کند؛ پروتز جای بخشی از اندام ازدست‌رفته را می‌گیرد.

این تمایز با تعریف‌های ارائه‌شده در استانداردهای WHO برای خدمات پروتز و ارتز همخوانی دارد.

فرق ارتز و پروتز در یک مثال ساده

فرض کنید فردی دچار ضعف یا اختلال عملکرد در مچ پا شده است و همچنان اندام خود را دارد. در چنین شرایطی ممکن است بر اساس ارزیابی متخصص، ارتز برای حمایت و کنترل وضعیت مچ پا مطرح شود.

اما اگر فرد بخشی از اندام خود را در اثر قطع عضو از دست داده باشد، وسیله‌ای که برای جایگزینی بخش ازدست‌رفته طراحی می‌شود، پروتز است.

بنابراین:

وجود اندام + نیاز به حمایت یا کنترل = ارتز

ازدست‌رفتن بخشی از اندام + نیاز به جایگزینی = پروتز

البته انتخاب واقعی وسیله به شرایط هر فرد وابسته است و نمی‌توان صرفاً بر اساس این مثال برای یک فرد وسیله خاصی را تجویز کرد.

ارتزیست و پروتزیست چیست؟

یکی دیگر از عبارت‌هایی که کاربران درباره این موضوع جستجو می‌کنند، «ارتزیست و پروتزیست چیست» است.

ارتزیست (Orthotist) متخصص حوزه ارتز است و در ارزیابی، طراحی، ساخت یا فیت ارتزها نقش دارد.

پروتزیست (Prosthetist) متخصص حوزه پروتز است و در ارزیابی، طراحی، ساخت و فیت پروتزها فعالیت می‌کند.

در عمل، خدمات پروتز و ارتز می‌تواند بخشی از یک تیم توانبخشی باشد و بسته به شرایط فرد، همکاری میان متخصصان مختلف برای رسیدن به هدف عملکردی مناسب اهمیت دارد. استانداردهای WHO نیز بر وجود نیروی متخصص، ارزیابی کاربر و فرایند طراحی، ساخت، فیت و ارائه وسیله تأکید دارند.

آیا ارتز و پروتز بخشی از توانبخشی هستند؟

بله. خدمات ارتز و پروتز می‌توانند در کنار سایر خدمات توانبخشی ارائه شوند.

هدف فقط ساخت یا تهیه یک وسیله نیست؛ بلکه وسیله باید با نیاز فرد هماهنگ باشد و در صورت لزوم، فرد نحوه استفاده صحیح از آن را یاد بگیرد.

WHO خدمات پروتز و ارتز را بخشی از نظام مراقبت سلامت و توانبخشی معرفی می‌کند و بر ارزیابی فرد، برنامه‌ریزی، طراحی، ساخت، فیت و تحویل مناسب تأکید دارد.

بنابراین، انتخاب یک ارتز یا پروتز صرفاً بر اساس ظاهر، قیمت یا توصیه عمومی مناسب نیست و برای انتخاب وسیله مناسب باید شرایط فرد و هدف استفاده در نظر گرفته شود.

آیا برای استفاده از ارتز یا پروتز به تجویز نیاز است؟

بسته به نوع وسیله و شرایط فرد، ممکن است ارزیابی و توصیه متخصصان مختلف مورد نیاز باشد.

برای وسایل تخصصی‌تر، بهتر است فرد ابتدا توسط متخصص مرتبط ارزیابی شود تا مشخص شود آیا اصلاً استفاده از ارتز یا پروتز برای او مناسب است و چه نوع وسیله‌ای می‌تواند با نیازهایش هماهنگ باشد.

خودسرانه انتخاب کردن یک ارتز از روی تصاویر اینترنتی یا استفاده از وسیله‌ای که برای فرد دیگری ساخته شده، همیشه انتخاب مناسبی نیست؛ زیرا اندازه، فرم بدن، دامنه حرکت، وضعیت عضلات و هدف استفاده می‌توانند در انتخاب وسیله موثر باشند.

جمع‌بندی؛ ارتز و پروتز چه تفاوتی دارند؟

اگر بخواهیم کل مقاله را در چند جمله خلاصه کنیم:

ارتز وسیله‌ای کمکی است که برای حمایت، کنترل، اصلاح یا محدود کردن حرکت یک بخش از بدن استفاده می‌شود. پروتز وسیله‌ای مصنوعی است که برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام ازدست‌رفته یا فاقد عملکرد کافی طراحی می‌شود. بنابراین مهم‌ترین تفاوت ارتز و پروتز در هدف استفاده آن‌هاست:

ارتز از اندام موجود حمایت یا عملکرد آن را کنترل می‌کند، اما پروتز برای جایگزینی بخش ازدست‌رفته اندام به کار می‌رود. انتخاب هر یک نیز باید بر اساس شرایط فرد، هدف استفاده و ارزیابی تخصصی انجام شود.

سوالات متداول درباره ارتز و پروتز

ارتز و پروتز چیست؟

ارتز وسیله‌ای کمکی برای حمایت، کنترل یا اصلاح عملکرد یک بخش از بدن است؛ در حالی که پروتز وسیله‌ای مصنوعی برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام ازدست‌رفته یا فاقد عملکرد کافی است.

تفاوت ارتز و پروتز چیست؟

ارتز معمولاً روی اندام موجود قرار می‌گیرد تا از آن حمایت کند یا حرکت و وضعیت آن را کنترل کند؛ اما پروتز برای جایگزینی بخشی از اندامی استفاده می‌شود که وجود ندارد یا عملکرد خود را از دست داده است.

اورتز چیست؟

«اورتز» یکی از شکل‌های رایج جستجوی واژه ارتز است. شکل تخصصی این واژه در فارسی «ارتز» است و به وسیله‌ای کمکی برای حمایت یا کنترل عملکرد و حرکت بخش‌هایی از بدن گفته می‌شود.

پروتز چیست؟

پروتز یک وسیله مصنوعی است که برای جایگزینی تمام یا بخشی از اندام ازدست‌رفته یا فاقد عملکرد کافی طراحی می‌شود؛ مانند برخی پروتزهای دست و پا.

آیا ارتز فقط برای پا استفاده می‌شود؟

خیر. ارتزها می‌توانند برای اندام فوقانی، اندام تحتانی و تنه استفاده شوند و بسته به هدف، برای حمایت، کنترل حرکت، محافظت یا کمک به عملکرد طراحی شوند.

آیا هر فردی می‌تواند خودش ارتز انتخاب کند؟

برای وسایل تخصصی، انتخاب ارتز بهتر است پس از ارزیابی فرد انجام شود. نوع وسیله باید با وضعیت بدنی، هدف استفاده و نیازهای عملکردی فرد هماهنگ باشد.