بسیاری از والدین وقتی متوجه تفاوتهایی در رفتار یا بازی کودک خود میشوند، به دنبال یک روش ساده و قابلاعتماد برای بررسی او هستند. جستجوی عباراتی مانند یک بازی ساده برای تشخیص اوتیسم یا تست اوتیسم در خانه نشان میدهد که نگرانی درباره رشد اجتماعی و ارتباطی کودکان افزایش یافته است. واقعیت این است که بازی، طبیعیترین محیط بروز رفتار کودک است و متخصصان رشد نیز از بازی برای ارزیابی مهارتهای ارتباطی، توجه مشترک، تعامل اجتماعی و انعطاف شناختی استفاده میکنند. به همین دلیل امروزه روشهایی تحت عنوان بازی تشخیص اوتیسم یا بازی برای تشخیص اوتیسم در کودکان بهعنوان غربالگری اولیه توصیه میشوند.
این بازیها تشخیص قطعی محسوب نمیشوند، اما میتوانند نشانههای اولیه را آشکار کنند و والدین را برای مراجعه به متخصص راهنمایی کنند. در این مقاله مجموعهای از بازیهای ساده معرفی شده که مشابه اصول ابزارهای غربالگری مانند آزمون M-CHAT طراحی شدهاند و بهعنوان بازی غربالگری اوتیسم کاربرد دارند. هدف این راهنما کمک به والدین برای مشاهده دقیق رفتار کودک در محیط طبیعی خانه و تشخیص تفاوتهای احتمالی در تعامل، تقلید، توجه و ارتباط است.
اهمیت تشخیص اوتیسم
تشخیص زودهنگام اختلال طیف اوتیسم یکی از مهمترین عوامل موفقیت در درمان و توانبخشی کودک است. مغز کودکان در سالهای اولیه زندگی انعطافپذیری بسیار بالایی دارد و به همین دلیل مداخلات رشدی در این دوره بیشترین اثر را دارند. زمانی که والدین از طریق بازی تشخیصی اوتیسم کودک یا بازی سنجش اوتیسم کودک متوجه تفاوتهای رشدی میشوند، امکان شروع سریعتر گفتاردرمانی، کاردرمانی و آموزش مهارتهای اجتماعی فراهم میشود. تحقیقات نشان داده کودکانی که قبل از سهسالگی شناسایی میشوند، پیشرفت ارتباطی و شناختی بهتری نسبت به تشخیصهای دیرهنگام دارند.
یکی از مزایای استفاده از بازی برای شناسایی اوتیسم این است که کودک در شرایط طبیعی و بدون استرس ارزیابی میشود. بسیاری از کودکان در محیط کلینیک رفتار متفاوتی دارند، اما در بازی خانگی رفتار واقعیتری نشان میدهند. به همین دلیل متخصصان رشد کودک نیز مشاهده بازی آزاد و تعاملی را بخش مهمی از ارزیابی قرار میدهند. اگر والدین بتوانند در بازیهای ساده نشانههایی مانند عدم تماس چشمی، نوبتگیری ضعیف یا تقلید کم را مشاهده کنند، احتمال تشخیص زودهنگام افزایش مییابد. در نتیجه، اهمیت بازی بهعنوان ابزار غربالگری اولیه در سالهای اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته است.
علائم اولیه اوتیسم در کودکان
علائم اولیه اوتیسم معمولاً در دو سال اول زندگی ظاهر میشوند و اغلب در رفتارهای اجتماعی و بازی کودک قابل مشاهده هستند. بسیاری از این نشانهها در بازی تشخیص اوتیسم بهوضوح دیده میشوند، زیرا بازی محیطی است که مهارتهای ارتباطی، توجه مشترک و تعامل اجتماعی در آن بروز پیدا میکند. یکی از مهمترین نشانهها، تماس چشمی محدود است؛ کودک ممکن است هنگام بازی کمتر به چهره والد نگاه کند یا نگاه خود را سریع قطع کند. نشانه مهم دیگر، پاسخ ندادن به نام است؛ حتی زمانی که کودک در فاصله نزدیک صدا زده میشود، واکنشی نشان نمیدهد.
از دیگر علائم میتوان به نبود اشاره برای درخواست یا نشان دادن، علاقه کم به بازی تعاملی، تاخیر در تقلید حرکات و صداها، و تمایل به بازی تکراری با یک شیء اشاره کرد. برای مثال، کودکی که بهجای بازی متنوع با ماشین اسباببازی فقط چرخ آن را میچرخاند، ممکن است الگوی بازی محدود داشته باشد. این موارد دقیقاً همان رفتارهایی هستند که در بازی برای تشخیص اوتیسم در کودکان یا بازی غربالگری اوتیسم بررسی میشوند. والدینی که چند مورد از این نشانهها را بهطور مداوم مشاهده میکنند، بهتر است ارزیابی تخصصی رشد کودک را در نظر بگیرند، زیرا تشخیص زودهنگام نقش تعیینکنندهای در بهبود مهارتهای آینده کودک دارد.
بازی ساده برای تشخیص اوتیسم در خانه
انجام بازی تشخیص اختلال طیف اوتیسم در خانه میتواند اولین قدم برای مشاهده رفتارهای ارتباطی کودک باشد. این بازیها مهارتهایی مانند توجه مشترک، نوبتگیری، تقلید و تعامل اجتماعی را بررسی میکنند. در ادامه چند بازی ساده که مشابه ابزارهای غربالگری مانند آزمون M-CHAT هستند معرفی میشود.
1. بازی قایمباشک با صورت
در این بازی، والدین صورت خود را با دست یا پارچه میپوشانند و سپس ناگهان ظاهر میشوند و میگویند «دالی!».
کودکان دارای رشد طبیعی معمولاً واکنش هیجانی، لبخند یا تماس چشمی نشان میدهند.
اگر کودک تماس چشمی برقرار نکند، هیجان نشان ندهد یا توجهی به چهره نداشته باشد، ممکن است در مهارت تعامل اجتماعی تفاوت وجود داشته باشد. این بازی یکی از سادهترین روشهای تست اوتیسم با بازی در سنین پایین است.
2. بازی توپغلتان
توپ را به سمت کودک بغلتانید و منتظر بمانید تا او توپ را برگرداند.
این بازی مهارت نوبتگیری و تعامل دو طرفه را میسنجد.
کودکی که توپ را برنمیگرداند یا فقط بهتنهایی با آن بازی میکند، ممکن است در تعامل اجتماعی مشکل داشته باشد. این روش یکی از رایجترین نمونههای بازی برای تشخیص اوتیسم در کودکان است.
3. بازی اشاره به اشیا
به یک شیء جالب در اتاق اشاره کنید و بگویید «ببین!»
کودک باید نگاه شما را دنبال کند.
عدم دنبال کردن اشاره یا نگاه مشترک، یکی از نشانههای مهم در غربالگری اوتیسم است. این مهارت پایه ارتباط اجتماعی محسوب میشود و در بسیاری از ابزارهای بازی غربالگری اوتیسم بررسی میشود.
4. بازی تقلید حرکات
حرکات ساده مانند دست زدن، بوس فرستادن یا بالا بردن دست را انجام دهید و از کودک بخواهید تقلید کند.
تقلید، مهارت کلیدی یادگیری اجتماعی است.
کودکان طیف اوتیسم معمولاً در تقلید حرکات یا صداها تأخیر دارند. به همین دلیل این بازی در بازی تشخیصی اوتیسم کودک اهمیت زیادی دارد.
5. بازی صدای منو پیدا کن
پشت کودک قرار بگیرید و نام او را صدا بزنید.
کودک باید به سمت صدا برگردد.
عدم واکنش به نام، یکی از علائم شاخص اوتیسم است و در بسیاری از تستهای غربالگری مانند M-CHAT استفاده میشود. این بازی یک بازی سنجش اوتیسم کودک ساده و کاربردی است.
6. بازی تعویض اسباببازی
اسباببازی کودک را بگیرید و اسباببازی دیگری بدهید.
کودک باید توجه خود را تغییر دهد.
چسبندگی شدید به یک شیء یا مقاومت شدید در تعویض، میتواند نشانه الگوهای رفتاری تکراری در اوتیسم باشد. این روش در بازی برای شناسایی اوتیسم کاربرد دارد.
7. بازی پازل ساده یا جورچین
پازل مهارت حل مسئله و انعطاف شناختی را میسنجد.
کودکان طیف اوتیسم ممکن است فقط یک بخش پازل را تکراری انجام دهند یا تصویر کلی را درک نکنند.
این نوع فعالیت در بازی تشخیص اوتیسم برای بررسی تمرکز و انعطاف ذهنی استفاده میشود.
8. بازی توپبازی نوبتی
نوبتگیری در بازی اجتماعی بسیار مهم است.
توپ را به نوبت پرتاب کنید و منتظر پاسخ کودک بمانید.
کودکی که نوبت را رعایت نمیکند یا تعامل را ادامه نمیدهد، ممکن است در مهارت اجتماعی تفاوت داشته باشد. این بازی در بازی تشخیص اختلال طیف اوتیسم کاربرد دارد.
9. بازی نخکردن مهره
این بازی هماهنگی چشم و دست و تمرکز را میسنجد.
کودکان اوتیسم ممکن است بهصورت تکراری و بدون تعامل اجتماعی این کار را انجام دهند.
ترکیب مهارت حرکتی با تعامل، معیار مهمی در بازی سنجش اوتیسم کودک است.
10. بازی درآوردن صدا با وسیله موسیقی
یک جغجغه یا طبل کوچک را تکان دهید و منتظر تقلید کودک باشید.
کودکان طبیعی معمولاً تقلید صوتی انجام میدهند.
عدم تقلید صدا یا توجه مشترک، نشانه مهم در بازی تشخیصی اوتیسم کودک است.
نشانه اوتیسم در بازی کودک
بازی کودک آینهای از رشد اجتماعی، شناختی و ارتباطی اوست. بسیاری از نشانههای اولیه اوتیسم دقیقاً در نحوه بازی کودک دیده میشوند. مهمترین نشانه اوتیسم در بازی کودک شامل بازی تکراری، نبود تعامل، عدم نوبتگیری، نداشتن بازی نمادین و تمرکز بیشازحد بر یک شیء است. برای مثال، کودکی که بهجای بازی متنوع با اسباببازی، فقط یک حرکت تکراری را انجام میدهد، ممکن است الگوی بازی محدود داشته باشد.
یکی از نشانههای مهم دیگر، نبود بازی نمادین است؛ یعنی کودک از اشیا برای نقشآفرینی استفاده نمیکند (مثلاً غذا دادن به عروسک). این مهارت معمولاً بعد از ۱۸ ماهگی ظاهر میشود و در رشد طبیعی بسیار رایج است. نبود آن میتواند در بازی برای تشخیص اوتیسم در کودکان قابل مشاهده باشد. همچنین کودک ممکن است علاقه کمی به بازی مشترک با دیگران داشته باشد و بیشتر بهتنهایی بازی کند.
مشاهده چند مورد از این نشانهها در موقعیتهای مختلف میتواند در بازی سنجش اوتیسم کودک اهمیت داشته باشد. البته وجود یک نشانه بهتنهایی به معنای اوتیسم نیست، اما ترکیب چند علامت پایدار میتواند نیاز به ارزیابی تخصصی را مطرح کند. به همین دلیل توجه به سبک بازی کودک نقش مهمی در غربالگری اولیه دارد.
در چه سنی میتوان از طریق بازی اوتیسم را تشخیص داد؟
نشانههای اوتیسم معمولاً از حدود ۱۲ تا ۱۸ ماهگی قابل مشاهده هستند، زیرا در این دوره مهارتهای اجتماعی پایه مانند اشاره، تقلید، پاسخ به نام و توجه مشترک باید ظاهر شوند. بازی یکی از بهترین راهها برای مشاهده این مهارتهاست، به همین دلیل بازی تشخیص اوتیسم از سنین پایین کاربرد دارد. بسیاری از بازیهای معرفیشده در این مقاله از حدود ۱۰ ماهگی قابل اجرا هستند و تا حدود ۳۰ ماهگی اطلاعات رشدی ارزشمندی ارائه میدهند.
در حدود ۱۸ تا ۲۴ ماهگی، ابزارهای غربالگری رسمی مانند M-CHAT نیز استفاده میشوند که بر رفتارهای بازیمحور تکیه دارند. برای مثال دنبال کردن اشاره، بازی تعاملی و تقلید حرکات در این سن باید دیده شود. اگر کودک در این مهارتها تفاوت داشته باشد، ممکن است در بازی غربالگری اوتیسم قابل مشاهده باشد. هرچه کودک بزرگتر میشود، ارزیابی بازی اجتماعی دقیقتر و قابلاعتمادتر میشود.
بهطور کلی، اگر تا ۱۸ ماهگی نشانههایی در بازی برای تشخیص اوتیسم در کودکان دیده شود، بهتر است بررسی تخصصی انجام شود. تشخیص زودهنگام در این سنین بیشترین تاثیر را در بهبود مهارتهای ارتباطی و اجتماعی آینده کودک دارد.
بازی تشخیص اوتیسم بدون تست
بسیاری از والدین ترجیح میدهند قبل از انجام پرسشنامه یا ارزیابی رسمی، رفتار کودک را در خانه مشاهده کنند. به همین دلیل مفهوم تست اوتیسم در خانه یا بازی تشخیص اوتیسم بدون تست مطرح شده است. در واقع مشاهده بازی طبیعی کودک یکی از معتبرترین روشهای غربالگری اولیه است، زیرا کودک بدون فشار و در محیط آشنا رفتار واقعی خود را نشان میدهد.
بازیهایی مانند نوبتگیری با توپ، تقلید حرکات، دنبال کردن اشاره یا پاسخ به صدا، همان مهارتهایی را بررسی میکنند که در ابزارهای رسمی نیز سنجیده میشوند. بنابراین اجرای بازی برای شناسایی اوتیسم در خانه میتواند دید اولیهای از رشد اجتماعی کودک ارائه دهد. اگر کودک در چندین بازی اجتماعی واکنش مناسب نشان ندهد، احتمال تفاوت رشدی مطرح میشود.
البته باید توجه داشت که این روشها تشخیص قطعی نیستند و فقط نقش غربالگری دارند. اگر نشانهها در بازی تشخیصی اوتیسم کودک بهطور مداوم دیده شود، ارزیابی تخصصی رشد توصیه میشود. ترکیب مشاهده والدین و ارزیابی حرفهای دقیقترین مسیر تشخیص را فراهم میکند.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کنیم؟
مشاهده برخی نشانهها در بازی کودک میتواند نشان دهد که ارزیابی تخصصی رشد ضروری است. اگر کودک تا ۱۲ ماهگی به نام خود پاسخ ندهد، تا ۱۴ ماهگی اشاره نکند، تا ۱۶ ماهگی کلمه نداشته باشد یا تا ۱۸ ماهگی بازی تعاملی نشان ندهد، بهتر است بررسی تخصصی انجام شود. این موارد اغلب در بازی برای تشخیص اوتیسم در کودکان قابل مشاهده هستند و از معیارهای مهم غربالگری محسوب میشوند.
همچنین از دست دادن مهارتهای قبلی (مثلاً کاهش تماس چشمی یا توقف گفتار) نشانه هشدار مهمی است. اگر این موارد همراه با تفاوت در بازی تشخیص اوتیسم دیده شود، مراجعه به متخصص رشد کودک، روانشناس کودک یا کاردرمانگر توصیه میشود. ارزیابی تخصصی معمولاً شامل مشاهده بازی، مصاحبه والدین و ابزارهای استاندارد است.
مراجعه زودهنگام به معنای برچسبگذاری نیست، بلکه فرصتی برای بررسی دقیق رشد است. اگر تفاوت رشدی وجود داشته باشد، شروع زودهنگام مداخله بیشترین اثر را دارد. بنابراین مشاهده نشانهها در بازی غربالگری اوتیسم باید جدی گرفته شود و در صورت تداوم، ارزیابی حرفهای انجام شود.
کاردرمانی کودکان اوتیسم
کاردرمانی یکی از مهمترین مداخلات در اختلال طیف اوتیسم است که هدف آن بهبود مهارتهای حسی، حرکتی، شناختی و اجتماعی کودک است. جالب است بدانیم که بسیاری از تمرینات کاردرمانی دقیقاً بر پایه همان اصول بازی تشخیص اختلال طیف اوتیسم طراحی میشوند. یعنی درمانگر از طریق بازی، مهارتهایی مانند توجه مشترک، نوبتگیری، تقلید و تعامل را تقویت میکند.
در جلسات کاردرمانی، کودک با فعالیتهایی مانند توپبازی نوبتی، تقلید حرکات، بازی نمادین، پازل و بازیهای حسی درگیر میشود. این فعالیتها همان مهارتهایی را هدف قرار میدهند که در بازی سنجش اوتیسم کودک بررسی میشوند. تفاوت اینجاست که در درمان، تمرینها بهصورت هدفمند و مرحلهبندیشده اجرا میشوند تا مهارتها تقویت شوند.
تحقیقات نشان دادهاند که شروع زودهنگام کاردرمانی میتواند پیشرفت قابلتوجهی در مهارتهای ارتباطی و اجتماعی کودکان طیف اوتیسم ایجاد کند. به همین دلیل اگر نشانهها در بازی تشخیصی اوتیسم کودک مشاهده شود، ارجاع به کاردرمانی میتواند مسیر رشد کودک را بهبود دهد. بازی در کاردرمانی نهتنها ابزار ارزیابی، بلکه ابزار اصلی درمان است.
